Austurhöfn - tónlistarhús

Eitt megin viðfangsefni þess rammaskipulags sem hér er lýst er að undirbúa jarðveginn fyrir byggingu nýs tónlistarhúss, ráðstefnuhúss og hótels (TRH), svo tryggt sé að sú framkvæmd hafi tilætluð áhrif á þróun miðborgarinnar og að allri óvissu um staðsetningu hússins og aðkomu sé eytt. Skipulaginu er ætlað að móta heildarsýn fyrir aukna byggð nyrst í Kvosinni, sem verður eins konar hlekkur á milli eldri miðborgarbyggðar, hafnar og nýs tónlistar-, ráðstefnuhúss og hótels.

Með þetta að leiðarljósi hefur verið tekið tillit til margvíslegra áhrifavalda sem umlykja þessa eyðu í strandlengjunni í hjarta Reykjavíkur og hafa bein áhrif á mótun hennar. Þetta eru atriði eins og veðurfar, sólaráttir, hafið, útsýni, umferð (gangandi, akandi og hjólandi), bílastæði, nágrannabyggð, sögulegir og félagslegir þættir, starfsemi hafnarinnar, ólíkir hagsmunir fyrirtækja eða borgarbúa, raunhæfi í fjármögnun og framkvæmd, hugmyndir um uppbyggingu og svo má lengi telja.

Mótun byggðar
Uppbyggingin snýst um að mynda þétta skjólríka byggð í mælikvarða sem bindur stórskorið tónlistar-, ráðstefnuhús og hótel við eldri byggð. Með staðsetningu TRH nyrst við Ingólfsgarð, skapast næg fjarlægð til að vinna upp stærðarmismun smám saman, svo tónlistar-, ráðstefnuhús og hótel verði eðlilegt framhald byggðarinnar úr suðri. Nýjar byggingar stefna ýmist norður suður eða austur vestur, eftir því hvort þær taka þátt í stefnu gönguáss úr Kvosinni og opna sjónlínur til hafs eða loka fyrir hávaða eða rok og opna sýn til Arnarhóls.

Nýjar byggingar eru lægstar næst Hafnarstræti þar sem eldri byggð er hvað fíngerðust, en einnig til að minnka skuggavarp á rýmin fyrir aftan. Þetta á við um húsin vestan og norðan Rammagerðarinnar. Annars er ný byggð fimm hæðir í samræmi við eldri byggð í norðurhluta Kvosarinnar. Grunnflötur húsanna ákvarðast af nútímakröfum um stóra gólffleti sem þó njóta dagsbirtu.

Skipta má uppbyggingu á svæðinu í þrjá hluta: reit A á milli Geirsgötu og Tryggvagötu þar sem uppbygging er um 23.500m2, reit B á milli Geirsgötu og TRH með um 15.000m2 og Miðbakka sem byggður er upp í tveimur áföngum sá fyrri með um 24.500m2 byggð og sá síðari með um 15.000m2 til viðbótar. Heildaruppbygging gæti því orðið allt að 78.000m2 og er þá TRH (um 35.000m2) ekki meðtalið. Reiknað er með að síðari áfangi uppbyggingar á Miðbakka verði í kjölfar byggingar viðlegukants fyrir skemmtiferðaskip við Sæbraut. Auk þessa er gert ráð fyrir þremur nýjum byggingum í Tryggvagötu, sem fylla í eyður eða laga götumyndina. Þetta eru: nýtt hús, t.d. Listaháskóla, við Tryggvagötu 13, lítið hús við Pósthússtræti og nýbygging í stað núverandi húss við norðurenda Lækjartorgs, sjá töflu um uppbyggingu á bls. 27.

Á reit A er byggingarlína Lækjargötu dregin áfram í norður fyrir Arnarhól, sem hefur þar með fengið þá umgjörð sem ávallt hefur vantað. Stefna húsanna er eins og byggðin í austri og opnar sýn frá torgi á reit A að hólnum. Möguleiki er á útisviði í einhverri bygginganna andspænis hólnum, t.d. stór fleki í húsvegg, til að þjóna hátíðahöldum við sérstök tækifæri. Nyrst í Lækjargötu er hótelálma TRH dregin yfir lágan bílastæðahnall við Ingólfsgarð, sem er upphafið á bogadreginni byggð á reit B norðan Geirsgötu og sunnan TRH. Þessi byggð heldur áfram í vestur norðan Geirsgötu og myndar húsaröð, sem sveigir með götunni. Á bak við húsaröðina myndast rólegra svæði í skjóli frá umferðarhávaða, þar sem Miðbakki var áður. Þar er aðkomugata og útirými sem tengjast nýrri byggð á stækkuðum Miðbakka. Byggðin gengur út yfir hafið að nýrri staurabryggju sem verður athafnasvæði hafnarinnar á þessum kafla. Sjórinn flæðir inn á milli húsanna og verður hluti af borgarumhverfinu, en um langt skeið hefur nálægð byggðarinnar við hafið verið vannýtt tækifæri til áhrifamikils samspils á skilum lands og sjávar.

Staðsetning tónlistarhúss á þessum skilum er hluti af þeirri viðleitni að skapa borginni svipmikla ásýnd til hafs og koma á tengingu við strandlengjuna, sem hingað til hefur ekki verið nógu aðgengileg. Markmiðið er að draga borgargólfið alveg út að sjó.

Útirými
Við uppbyggingu svæðisins hefur höfuðáhersla verið lögð á að skapa rými á milli bygginga, þar sem sólar nýtur og mannlífið þrífst. Þungamiðja skipulagsins er gönguleið frá Lækjartorgi að tónlistarhúsi, sem liggur eins og landslag sem dregst niður undir Geirsgötu og upp hinu megin að tónlistarhúsi og yfir húsið í átt til hafs. Á þessari leið er farið um ólík rými, frá Lækjartorgi með nýrri byggingu sem myndar bakgrunn fyrir baráttufundi andspænis stjórnarráðinu. Þegar komið er yfir Tryggvagötu opnast stórt torg á miðjum reit A. Torgið er eins konar miðja eða upphaf sem allt snýst um, umkringt húsum og iðandi af mannlífi. Þaðan opnast sýn í vestur að samtengdu útirými nær Pósthússtræti en í norður heldur leiðin áfram rólega niður að inngöngum í neðanjarðarbílastæði undir brú yfir Geirsgötu. Undir brúnni er eins konar uppspretta gangandi fólks, því þaðan er stöðugur straumur þeirra sem eiga erindi í miðbæinn og hafa lagt bílum sínum í neðanjarðarbílageymslum. Þetta er einnig aðal tenging við hafnarsvæðið og sú leið sem flestir tónleika- eða ráðstefnugestir ganga að húsinu, en þá getur fólksflæðið orðið töluvert.

Leiðin er vörðuð verslunum, þjónustu og starfsemi sem auðgar mannlífið og opnast upp á gátt að straumi vegfarenda. Þegar nær dregur tónlistarhúsinu er gengið hægt upp að aðkomugötu, en handan hennar er aðalinngangur í húsið frá aðkomutorgi sunnan við húsið, þar sem reikna má með ys og þys bíla sem setja af gesti fyrir tónleika eða ráðstefnur. Norður frá aðkomutorgi liggur leiðin upp yfir húsið framhjá ráðstefnu- og tónleikasölum sem stingast upp úr lágbyggingunni "landslaginu" undir. Frá þakinu nýtur sólar og útsýnis til suðurs en ýmis starfsemi í húsinu undir opnast upp á þetta svæði, s.s. kaffi- og veitingahús og forrými tónleikasala í hléum. Hótelálmur mynda umgjörð í austur og norður, en glufur eru á milli bygginga með útsýni til hafs.

Skjólmyndun
Kjalarnesstrengurinn hefur slæm áhrif á byggð nyrst í Kvosinni og alla leið suður Lækjargötu. Tekið er tillit til þessa eins og hægt er í skipulaginu, án þess að byggt sé á vísindalegum aðferðum, sem þó þarf að beita í næsta áfanga skipulagsvinnu. Með aukinni byggð eru áhrif vindstrengsins minnkuð og færð utar með hverri húsalengju sem bætist við. Við mótun torga er myndað skjól fyrir norðan- og austanátt, en opnað á móti sól í suður og vestur. Byggðin er aðeins fimm hæðir, svo ekki myndist erfiðir sveipir og gaflar húsa snúa í vindinn til að lágmarka fleti sem vindurinn skellur á og þar með strengi á milli húsa. Reynt er að brjóta byggðina sem mest upp svo vindurinn fari inn í rými á milli húsa og missi smám saman hraðann. Aukin uppbygging við Lækjargötu dregur líklega eitthvað úr vindhraða niður götuna, en áhrif TRH, sérstaklega hvað varðar vindsveipi meðfram húsinu og á milli hærri byggingarhluta s.s. tónleikasala, þarfnast gaumgæfilegrar athugunar.
Umferð
Í upphafi skipulagsvinnu voru bornir saman 6 valkostir fyrir gatnakerfi svæðisins, þar af tveir með tilbrigðum, sjá bls. 25 og 26 hér á eftir. Niðurstaðan var í stuttu máli sú að umferð í stokki neðanjarðar myndi leysa aðkomu að TRH og umferð á yfirborði, en fjögurra akreina gangnamunnar yrðu ljót sár í borgarmyndinni. Kostnaður við göng er auk þess áætlaður um 3,5milljarðar, á móti 0,5milljörðum við gatnakerfi ofanjarðar.

Tvískipting Geirsgötu í valkosti 5a myndi ekki gera götuna auðveldari yfirkomu og færsla Geirsgötu út fyrir byggð í 5b einangraði hafnarsvæðið frá miðborginni. Lausn 6 þótti of flókin í framkvæmd. Ákveðið var að vinna áfram með gatnakerfi á yfirborðinu, þrátt fyrir galla, en í breyttri mynd.

Helstu breytingar eru þær að legu Geirsgötu er hnikað til norðausturs, svo gatnamót við Lækjargötu verða á móts við Kolaport og betri í umhverfinu en áður. Á milli gatnamóta við Lækjargötu og Pósthússtræti er götunni lyft lítillega, í rólegum boga yfir gönguleið að tónlistarhúsi. Geirsgata er stofnbraut með tilheyrandi umferð, sem sjálfkrafa verður hæg, þar sem stutt er á milli ljósastýrðra gatnamóta. Nýjar rólegri götur eru myndaðar beggja vegna Geirsgötu, þ.e. aðkomugata að TRH, sem tengist Sæbraut, Lækjargötu og Pósthússtræti og framlengd Tryggvagata að Hverfisgötu, sem Hafnarstræti tengist. Öll umferð að TRH er um aðkomugötu, s.s. almenningsvagnar, leigubílar, langferðabílar eða einkabílar sem setja farþega af fyrir tónleika og aka svo beint niður í bílageymslur neðanjarðar. Gatan er einnig hugsuð fyrir þá sem hjóla meðfram strandlengjunni.

Framlenging Tryggvagötu er eins konar leiðrétting á gatnakerfinu, sem léttir á gatnamótum Geirsgötu og Pósthússtrætis. Tenging Hafnarstrætis í Tryggvagötu við gafl Rammagerðarinnar gerir gönguleið yfir götuna, að tónlistarhúsi, greiða. Nýjar götur eru hugsaðar sem eðlilegt framhald af eldra gatnakerfi miðborgarinnar og ýtt er undir einkennandi sveigjur í því. Gert er ráð fyrir aðkomu í miðbæ (beygjureinum) á öllum gatnamótum Geirsgötu, þ.e. við Lækjargötu, Pósthússtræti og Tryggvagötu.

Bílastæði
Flest bílastæði eru neðanjarðar, þar sem bílastæðakröfur eru þess eðlis að bílastæði ofanjarðar samræmast ekki kröfum um þétta miðborgarbyggð. Bílastæðin eru staðsett í þremur áföngum meðfram Lækjargötu endilangri frá Ingólfsgarði að Lækjartorgi, en einnig í aðskildri geymslu nær Tollhúsi sbr. uppdrátt á bls. 9. Geymslurnar verða samtengdar, með tveimur innkeyrslurömpum frá aðkomugötu TRH og einum nyrst við Ingólfsgarð. Við Ingólfsgarð er lítil hálfniðurgrafin tveggja hæða bílastæðahúslengja ofanjarðar, meðfram Sæbraut, austan TRH og önnur sams konar vestast á Miðbakka. Auk þessa er gert ráð fyrir að Tollhúsið verði nýtt fyrir bílastæði með möguleika á tengingu við nýjar neðanjarðargeymslur, sem er kostur á álagstímum. Götustæði verða um allt svæðið, þar sem hægt er að koma þeim fyrir.

Staðsetning bílageymsla miðast við að umferð að þeim verði í útjaðri miðborgarinnar og auki því ekki álag á gatnakerfi hennar. Neðanjarðarstæði eru alls um1600 ef allir kostir eru nýttir, en meta þarf hagkvæmni og raunhæfi geymslu undir Lækjartorgi. Ofanjarðarstæði eru um 500 talsins.

Aðalaðkoma fótgangandi í bílageymslur er eins og áður segir á einum stað undir Geirsgötu, en þar verða greiðsluvélar. Bein tenging er þó einnig í TRH frá neðanjarðargeymslu undir hóteli, auk þess sem minna áberandi flóttaleiðir verða með reglulegu millibili, ásamt mögulegri aðkomu í austurgeymslu nær Lækjartorgi.

Gönguleiðir
Gönguleiðir úr Kvosinni að höfninni og sjónum eru grundvallaratriði í skipulaginu. Þar er Geirsgata hindrun sem er yfirstigin á ljósastýrðum gangbrautum á fjórum stöðum með reglulegu millibili, þ.e. á gatnamótum við Tryggvagötu vestast, norðan Hafnarhúss, við gatnamót Pósthússtrætis, og við gatnamót Lækjargötu.

Aðalgönguleiðin liggur þó að tónlistarhúsi og strandlengjunni þar fyrir utan, undir Geirsgötu eins og áður er getið. Þessi leið er framhald af mun stærra gangstígakerfi sem á sér rætur upp við Elliðavatn, liggur í gegnum Elliðaárdal, um Fossvog, Öskjuhlíð, Vatnsmýrina( í framtíðinni), Lækjargötu og áfram út að sjó og meðfram strandlengjunni til austurs eða vesturs. Hin nýja miðborgarbyggð lagar sig að þessari leið, sem þverar gönguásinn Laugaveg - Austurstræti á Lækjartorgi. Gönguleiðin frá Austurvelli um Pósthússtræti er einnig mikilvæg og tengist inn í þessa rás um útirými sem myndað er austan gatnamóta við Tryggvagötu.

Eins og áður greinir liggur gönguleiðin frá Lækjartorgi að TRH meðfram líflegum verslunar og þjónusturýmum sem opnast á móti þeim sem ganga hjá. Leiðin er um dæld, sem myndar skjól fyrir norðanáttinni, sem áður næddi um staðinn. Kaflinn undir götunni er um 20m breiður við innganga í neðanjarðar- bílageymslur. Leiðin undir götuna liggur því ekki um dæmigerð undirgöng heldur undir brú yfir straum gangandi vegfarenda. Birtu er beint niður um umferðareyju í miðri brú, en áhersla er lögð á að leiðin undir götuna sé breið og björt með beina sjónlínu að TRH, eins og landslag sem flæðir áfram út að sjó.

Sérstakra aðgerða er þörf til að beina hávaða frá Geirsgötu upp og frá gönguleið, t.d. með glerskermun beggja vegna götu og aðeins yfir göngusvæði. Þetta krefst útsjónarsemi og vandlegrar skoðunar til að finna góða lausn.

Leiðin frá TRH að Miðbakka er opin og greið enda aðeins yfir rólega aðkomugötu að fara. Göngutengsl í austur að Arnarhóli og byggð þar fyrir ofan liggur yfir gangbrautir, annars vegar á ljósastýrðum gatnamótum Lækjargötu við Hverfisgötu og Tryggvagötu og hins vegar við gatnamót Geirsgötu og Lækjargötu. Sérstakt bil er gert á milli húsa við Lækjargötu á reit A, til að opna gönguleiðina í austur að Arnarhóli.

Gönguleiðin í vestur að Mýrargötu og nýrri byggð þar er um tvö ílöng torg sem myndast á milli nýrrar byggðar á Miðbakka. Þetta er einnig leiðin að mögulegum Listaháskóla. Á miðju svæðinu er gangbraut yfir Geirsgötu á móts við bryggjuásinn sem gengur í gegnum Listasafn Reykjavíkur í Hafnarhúsi og opnaðist áður um borgarhlið frá hafi í miðju Bryggjuhúsinu við norðurenda Aðalstrætis.

Höfnin
Höfuðáhersla er lögð á að tryggja áframhaldandi starfsemi hafnarinnar eins og kostur er. Virk höfn í fullri notkun er einn af þremur hornsteinum sem skipulagið byggir á, hinir eru TRH og söguleg miðborg. Gert er ráð fyrir aðstöðu og rými sem snýr að hafnarsvæðinu vestast á Miðbakka þar sem nú er skemma Jóns Ásbjörnssonar. Einnig er mögulegt að rými verði fyrir hafnaraðstöðu undir hóteli næst Ingólfsgarði, en frekari útfærsla TRH leiðir það í ljós.

Eitt stærsta úrlausnarefni hafnarinnar nú er aukin aðsókn skemmtiferðaskipa, sem flest eru of stór til að leggja að Miðbakka eins og verið hefur og hafa því færst að hluta inn í Sundahöfn. Skemmtiferðaskipin eru mikilvæg fyrir miðborgina, vegna farþega sem gæða göturnar lífi á sumrin og því æskilegt að þau leggi að landi sem næst henni. Í skipulaginu er gerð tillaga að 400m löngum viðlegukanti fyrir utan Sæbraut, sem tekið gæti allt að þrjú skemmtiferðaskip og myndi gjörbreyta allri aðstöðu til móttöku þessara skipa, bæði hvað varðar öryggissjónarmið og aðkomu hópferðabíla. Innan við viðlegukantinn myndast lítil höfn með kjöraðstæðum fyrir smábáta og siglingaklúbba. Gert er ráð fyrir litlum bryggjum í sjávarkantinum meðfram Sæbraut, með möguleika á byggingum t.d. fyrir siglingaklúbbinn Brokey, sem áður hafði aðstöðu við Austurbugt.

TRH
Staðsetning TRH á hafnarbakkanum við Austurbugt er grundvölluð á tengslum við hafið og fjallasýn yfir flóann, en jafnframt á sjónlínum frá Sæbraut, þar sem byggingin er andlit miðbæjarins í austur. Hótelálma hússins tengist götulínu Lækjargötu þegar horft er í norður, en mikilvægt er að húsið myndi fallegan forgrunn og byrgi ekki fyrir sýn til Esjunnar við enda götunnar. TRH er mikilvægt kennileiti fyrir miðborg Reykjavíkur, jafnvel svo að útlit þess og starfsemi gæti orðið lykillinn að endurreisn miðborgarinnar. Umfang hússins er mikið, stærð aðal tónleikasalar er t.d. álíka og Austurvöllur. Þær aðferðir sem hér eru lagðar fram beinast allar að því að draga úr umfangi hússins í því skyni að binda það saman við eldri byggð.

Aðkoma að húsinu er eins og áður getur úr suðri frá miðbæ um aðalinngang og niður í forsal, þar sem eru krossgötur gesta sem eiga ólíkt erindi í húsið. Forsalurinn er í lágbyggingu, sem liggur eins og landslag undir og í kringum salina þrjá. Staðsetningin gefur mikla möguleika á fallegu útsýni og langir gluggaveggir að höfninni auðvelda allt skipulag innanhúss. Húsið er gagngert brotið niður í mælikvarða til að tengja það sem best miðborgarbyggðinni, þ.e. salirnir standa sem sjálfstæðar einingar upp úr lágbyggingunni undir. Svefnálmum hótelsins er skipt í fimm minni hluta sem raðast ofan á landslagið austast.

Gert er ráð fyrir þeim möguleika að hægt sé að byggja hótelið síðar og þá í tveimur áföngum. Fyrsti áfangi væri þá bygging tónlistar- og ráðstefnuhúss ásamt nauðsynlegri þjónustu, síðan fyrri hluti hótels með bílageymslum undir og loks síðari hluti hótelsins. Gamall bakkinn við Austurbugt hefur verið færður út, en hann þarfnast endurbyggingar hvort sem er. Stærð lóðar TRH er því um 20.000m2 eins og gert var ráð fyrir í samkeppni.

Starfsemi
Mikilvægt er að starfsemin á svæðinu verði sem mest blönduð. Með sambýli hafnar, TRH og gamalgróins miðbæjar skapast fjölbreytni og ólíkir pólar sem óhjákvæmilega mynda góða strauma á milli sín. Mikilvægt er að jarðhæðir allra bygginga opnist út að gönguleiðum og torgum þar sem mannlífið er og að þar verði verslun og þjónusta við borgarbúa ríkjandi starfsemi. Á efri hæðum er gert ráð fyrir skrifstofum og íbúðum þar sem því verður við komið utan hljóðmengunarsvæðis Geirsgötu.

Miðbakkasvæðið er ætlað hafnsækinni starfsemi, allt frá skemmum sem snúa að höfn, þjónustu á jarðhæð og sprotafyrirtækjum í sjávarútvegi eða íbúðum á efi hæðum. Kolaportið í breyttri mynd gæti vel átt heima á þessum stað, sem eins konar markaður með áherslu á ferskar og unnar sjávar- og landbúnaðarafurðir. Vestast á svæðinu gæti t.d. verið Listaháskóli í auðum reit við Tryggvagötu13, með tengingu yfir Geirsgötu í fleiri byggingar norðan götu. Skólinn nyti góðs af návist við Borgarbókasafn og Listasafn Reykjavíkur, en nemendur skólans myndu lífga upp á umhverfið á leið sinni eftir Miðbakka að TRH og í miðbæinn. Búast má við að lítil gallerí, verkstæði og vinnustofur gætu sprottið upp á Miðbakka, líkt þeirri líflegu starfsemi sem áður var í Hafnarhúsinu.

Næstu skref
Skipulagsvinna þessi á sér langan aðdraganda og bygging TRH hefur fengið góðan undirbúning. Hið sögulega hjarta borgarinnar var reist af metnaði og hugsjón, sem er góður grunnur að byggja á. Hafa verður hugfast að um er að ræða nær tvöföldun núverandi byggðar í Kvosinni sem tók hundrað ár að byggja. Sú nýja byggð sem hér er lögð til, stekkur ekki fram fullsköpuð á nokkrum árum, til þess er borgarumhverfið of flókið og margþætt.

Mikilvægt er að uppbyggingin verði í vel skilgreindum og viðráðanlegum áföngum, sem tryggja réttan mælikvarða byggðar og fjölbreytni í útliti bygginga. Eðlilegt framhald er að skipta rammaskipulaginu niður í smærri deiliskipulagsreiti, sem raðað verður í forgangsröð.

Skipulagið felur í sér niðurrif nokkurra bygginga, sem standa uns uppbygging hefst. Þetta eru byggingar sem víkja vegna lélegs ástands eða útlits.

Mikilvægt er að ákveðnir innviðir skipulagsins verði vel úr garði gerðir svo byggðin myndi eina samofna heild. Skipulagið felur í sér nóg svigrúm til frekari úrvinnslu og er sveigjanlegt, svo framarlega sem vel er haldið utan um meginþræðina.

Í skipulaginu er ákveðin uppistaða sem krefst sérstakra aðgerða til að tryggja úrvals útfærslu. Þetta eru ýmist byggingar eða útirými og ber þar fyrst að nefna TRH sem hefur mikið vægi. Byggingar eru nær allar þess eðlis að þær þurfa að vera afar vandaðar, sbr. þróunaráætlun miðborgar. Byggingar á reit A mynda m.a. nýja ásýnd Lækjargötu andspænis Arnarhóli, en einnig götumynd Pósthússtrætis nyrst, ásamt byggingum á reit B. Byggingar umhverfis miðjutorg á reit A krefjast sérstakrar varfærni í mótun húshliða að torginu og skilnings á mannlegum mælikvarða. Þetta á reyndar við almennt um húshliðar sem snúa að torgum og gönguleiðum, svo og um yfirborð gangstétta og gatna. Rík áhersla er lögð á vönduð útirými sem umgjörð um daglegt líf borgarinnar.

Þungamiðja nýrrar byggðar er gönguleiðin frá Lækjartorgi að TRH, sem hugsa þarf og vinna sem eina heild ásamt bílageymslum neðanjarðar. Til viðbótar við þetta má nefna mikilvægi ásýndar byggðar á Miðbakka til hafs og mögulegan Listaháskóla sem yrði lykilbygging á svæðinu. Stefnt er að því að rammaskipulagið leiði til þess að nýr miðbær verði endurvakið hjarta höfuðborgarinnar.